خانه / مقالات / گردشگری روستایی (فرهنگ و اجتماع محلی به عنوان یک کالا)

گردشگری روستایی (فرهنگ و اجتماع محلی به عنوان یک کالا)

غلامرضا خواجه کارشناس گردشگری

مقدمه

در دورانی که گردشگری به عنوان یکی از بزرگترین منابع درآمدی جوامع و دولت ها شناخته می شود هنوز اقدامی جدی و برنامه ای جامع در کشور برای استفاده از این توان و قابلیت بالقوه صورت نپذیرفته است. ایران به عنوان یکی از کهن ترین مراکز تمدنی بشر و یکی از 10 کشور برتر از لحاظ وجود منابع طبیعی، پتانسیل بالایی در حوزه های مختلف گردشگری خصوصا گردشگری روستایی دارد. وجود روستاهایی با قدمت چندین و چند هزار ساله، خود موید این مطلب است. گرچه استفاده از این پتانسیل جز با شناخت، برنامه ریزی و حمایت اولیه ی دولت میسر نخواهد بود اما حرکت های مردمی و سرمایه گذاری های شخصی همانند آنچه در خور و بیابانک استان اصفهان اتفاق افتاد نیز می تواند در صورت توجه به اثرات منفی گردشگری راهی به سمت توسعه و خلق موقعیت های شغلی جدید بیابد.

سرگذشت، تاریخ، فرهنگ، اقلیم و جغرافیای متفاوت موجب ایجاد تفاوت هایی در روحیات، سبک زندگی و سنت های معماری مناطق مختلف کشور گردیده است. این تفاوت ها پایه و اساس رونق گردشگری را رقم می زند. اساسا گردشگری بر پایه همین تفاوت هاست که شکل می گیرد و رونق هر مقصد جز نتیجه ی هوشمندی برنامه ریزان در شناخت تفاوت های مقصد و مبدا نیست.

⏺️تعریف و انواع

گردشگری انواع مختلفی دارد. یکی از گونه های گردشگری که در سال های اخیر مورد توجه گردشگران قرار گرفته است گردشگری روستایی است. تاریخِ گردشگری نسل های مختلفی را پشت سر گذشته است. نسل غالب گردشگری امروز را گردشگرانی تشکیل می دهند که علاقه مندی بیشتری به طبیعت، فرهنگ و ساختارهای سنتی جامعه ی میزبان دارند. این گردشگرانِ علاقه مند به حضور در جوامع روستایی و سنتی را شهروند-گردشگر می نامند. شهروند گردشگرانِ خسته از دنیای صنعتی امروز، کنجکاوی بیشتری نسبت به ریشه های تاریخی و فرهنگی بشر دارند و پاسخ آن را بیشتر در سفر به محیط های بکر و جوامع روستایی، زندگی در کنار خانواده های روستایی و مشارکت در زندگی روستایی جستجو می کنند. بر همین اساس، در گردشگری روستایی این محیط و جامعه ی محلی است که جاذبه اصلی قلمداد می گردد و گردشگران را جذب می نماید.

 

با این مقدمه گردشگری روستایی را می توان ارائه ی خدمات، برای فروش جاذبه های طبیعی و فرهنگی دانست که به صورت خداداد در سرزمینی خاص وجود داشته یا نتیجه ی دست آوردهای فرهنگی باشد که طی قرن ها توسط مردمان آن سرزمین حفظ گردیده اند. سازمان جهانی گردشگری نیز، گردشگری روستایی را به معنای سفر به مناطق روستایی و فعالیت هایی می داند که گردشگر در نواحی روستايی و نواحی غيرشهری دور از محل اقامت و كار خود انجام می دهد.

گردشگری طبيعی، گردشگری فرهنگی، بومگردی و گردشگری مزرعه از گونه های مختلف گردشگری روستایی قلمداد می شود. هر یک از این انواع گردشگری دارای معیارها و زیرمعیارهایی است که هر روستا می تواند با توجه به قابلیت های خود نقش گردشگری بیشتری به آن بخشد. به عنوان مثال روستایی که دارای میراث ملموس و ناملموس بیشتری است نقش گردشگری فرهنگی در آن پررنگ تر است تا گردشگری مزرعه و روستایی که دارای یک محصول خاص کشاورزی است نقش گردشگری مزرعه در آن از سایر انواع گردشگری روستایی پر رنگ تر است.

⏺️نقش گردشگری روستایی در توسعه اقتصادی و فرهنگی

گردشگری یکی از در دسترس ترین راه ها جهت تقویت توان اقتصادی روستا و خروج نواحی روستایی از رکود و زوال است. با تغییر نسل گردشگران و تغییر تقاضای سفر از مکان ها و مقاصد شناخته شده تر به جاذبه ها و محل های ناشناخته و کمتر شناخته شده، روستاها این فرصت را پیدا کرده اند که وجه گردشگری را نیز به سایر وجوه اقتصادی خود اضافه نمایند. با توجه به تاثیرپذیری بیشتر گردشگری از عوامل خارجی، گردشگری هیچگاه نباید به عنوان معیشت غالب؛ جایگزین فعالیت های اقتصادی کهنی از قبیل کشاورزی، دامداری و صیادی گردد. گردشگری روستاییِ هم پیوند با پایداری در حقیقت استفاده از الگوهای سنتی معیشت و استفاده از این مزیت رقابتی جهت جذب گردشگران است چرا که توازن در حفظ و استفاده از سرمایه ها یکی از اصول توسعه ی پایدار و حافظ یک جامعه ی سالم است.

کار بزرگ گردشگری روستایی اما؛ حفظ فرهنگ ، سنت، آداب، رسوم و آیین های بومی به عنوان دارایی اصلی جامعه ی محلی است. دغدغه ی از بین رفتن ساختار روستا دغدغه ای جهانی است و یکی از عوامل توجه به گردشگری روستایی از جانب گردشگران به شمار می رود. وندل بری شاعر و فعال محیط زیست آمریکایی در مورد وضعیت امروز روستاها می نویسد:

«روستائیان همانند مردمان شهر زندگی می کنند… برای جلوگیری از زوال، استانداردهای اجتماعی و اقتصادی شهر را پذیرفته اند… دانش و حافظه ی محلی به فراموشی سپرده شده است و فرهنگ محلی درحال از بین رفتن است…»

توسعه ی گردشگری به منظور حفظ فرهنگ همانند شمشیری دو لبه عمل می کند. برای مثال امکان دارد جامعه ی محلی جهت خوشایند گردشگر بخشی از هویت فرهنگی خود را کمرنگ کرده و حتی بخشی را تغییر دهد. برای همین است که تمامی برنامه ریزان گردشگری نقش جامعه ی محلی را در نگاشتن سند توسعه، دارای اولویت می دانند.

⏺️گردشگری روستایی در ایران

کشور ایران مزیت نسبی بالایی برای توسعه ی گردشگری روستایی دارد. ایران به علت وجود سابقه ی کهنِ فرهنگی، اقلیم چهارفصل، عرض و طول جغرافیایی مناسب، توپوگرافی و حیات نسبتا بکر مانده ی روستایی در این شاخه از گردشگری دارای توان رقابتی بالاتری است. به این منظور دولت باید اقدامات لازم در جهت بهبود وضعیت بخش عرضه ی گردشگری را در دستور کار خود قرار می داد.

اولین گامی که در این راستا برداشته شد تبدیل خانه ها و عمارت های قدیمی روستایی به اقامتگاه های بومگردی بود. ایجاد اقامتگاه بومگردی با سابقه ای بیش از یک دهه، توسط بخش خصوصی شکل گرفت. این تجربه ی موفق رفته رفته در اغلب روستاها پذیرفته شد و سرانجام در چند سال اخیر، پشتیبانی دولت و تخصیص تسهیلات کم بهره (با وجود کمی و کاستی های بی شمار) موجب تقویت بیشتر آن گردید. فعالیت عمده ی این تاسیسات گردشگری، فروش داشته های تاریخی، فرهنگی و معنوی جامعه ای محلی است که اقامتگاه در آن قرار گرفته است. مشارکت در حیات اقتصادی و اجتماعی یک فرد ساکن در روستا و فروش این جذابیت به عنوان یک کالا و محصول دلیل عمده ای گشت که افزایش اقامتگاه های بومگردی را موجب گردید. احیای بسیاری از محصولات صنایع دستی، خوراکی ها و هویت بخشی به یک فرد ساکن روستا نیز نتیجه مستقیم ایجاد اقامتگاه های بومگردی بود. دغدغه اصلی اما از آن جهت است که این طرح بدون هیچگونه برنامه ریزی منسجمی صورت اجرا به خود گرفته و به همین دلیل تضمینی برای پایداری نخواهد یافت. افزایش کمی تعداد اقامتگاه ها بدون هیچ فرایند بازدارنده ای ادامه دارد و این عدم توجه به توازن عرضه و تقاضا موجب تضعیف کسب و کارهایی مرتبط با این فعالیت می گردد.

⏺️فرهنگ و اجتماع محلی به عنوان یک کالا

توسعه ی گردشگری روستایی “می تواند اثرات مختلفی بر محیط روستایی داشته باشند و ممکن است تغییرات متنوعی در سبک و روش زندگی روستایی ایجاد نماید.” در این نوع گردشگری، فرهنگ و میراث جوامع محلی؛ انگیزه اصلی برای سفر است. این کالایی شدن فرهنگ را می توان تحت عنوان اقتصاد فرهنگ قلمداد کرد. اثرات اقتصادی مثبت اگر همراه با تغییرات عمده فرهنگی در جوامع محلی و از بین رفتن شکل و ساختار کلی فرهنگ ها باشد در تضاد با منافع جمعی و اصول توسعه ی پایدار است به همین دلیل در گردشگری روستایی عمده توجه برنامه ریزان و فعالان حوزه ی گردشگری باید اهمیت بیشتر وجوه فرهنگی به وجوه اقتصادی باشد و همانگونه که به دنبال راه هایی برای کسب درامد از طریق فرهنگ محلی هستند می بایست راهکارهایی برای جلوگیری از آسیب های وارده به فرهنگ و سنن مردم جامعه ی محلی بیابند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *